Σαν ακούς σου κόβεται η ανάσα. Ακούς και αποκαλύπτεις το πρωτότυπο και το διαφορετικό. Περπατάς αθόρυβα σ’ έναν αρχαϊκό ηχόκοσμο, που επιβιώνει στις σύγχρονες εποχές και συναντάς εκπληκτικά, αξιόλογα και ανεπανάληπτα εθνομουσικολογικά ευρήματα. Ακούς ήχους και θορύβους, ανέμους και πουλιά, τις φωνές της άνοιξης και τη θύελλα του χειμώνα, το βουϊτό της μέλισσας και την αρμονία των εκκλησιαστικών καμπάνων. Στον αφάνταστα πλούσιο αυτό ηχόκοσμο συναντάς θρύλους και ιστορίες, αγάπες και θρήνους, διαισθάνεσαι τη λεβεντιά και την τρυφερότητα, την οργή και τη χαρά, τη ζωή και το θάνατο, τη λύπη και την ελπίδα, το φως και την αισιοδοξία. Και συνεχίζει ο Κώστας Λώλης στο βιβλίο του ,το Ηπειρώτικο πολυφωνικό τραγούδι. Σπαράζεις, που οι σημερινές δημογραφικές και πολιτισμικές εξελίξεις του χώρου μας δυστυχώς σπέρνουν τη συρρίκνωσή του. Ένας σοβαρός λόγος για τους λάτρεις του να νιώσουν την ανάγκη και την υποχρέωση συνάμα ώστε κάτι να κάνουν, για να επιζήσει η πολύτιμη ταυτότητά του.
Οι Ηπειρώτες, όταν λέμε «πολυφωνία» ή «πολυφωνικό τραγούδι», εννοούμε μια δική μας πρωτότυπη μουσική παράδοση, που πηγάζει από βαθιές μουσικές ρίζες και αρχαίες εποχές. Εννοούμε ένα τεκμηριωμένο μουσικό σύστημα, που με άγραφους αλλά σταθερούς κανόνες λειτουργεί εδώ και αιώνες ως παραδοσιακή σχολή δημιουργίας και ερμηνείας τόσων και τόσων ανώνυμων δασκάλων και τραγουδιστών.
Το Ηπειρώτικο πολυφωνικό τραγούδι, μοναδικό στον ελλαδικό χώρο, είναι μια από τις πλέον ενδιαφέρουσες μουσικές φόρμες όχι μόνο στην Ελλάδα, στα Βαλκάνια και στην Ανατολική Μεσόγειο, αλλά και στο παγκόσμιο ρεπερτόριο της λαϊκής πολυφωνίας. Αποτελεί αξιοσημείωτο εθνομουσικολογικό φαινόμενο χάρη στη γνησιότητα και την καλλιτεχνική του δύναμη, χάρη στην αρχαία και σύγχρονη συνάμα δομή, που παρέχει η εσωτερική του έκφραση. Είναι ένα μοναδικό τραγούδισμα, που συγκλονίζει απλούς ακροατές και θαυμαστές της μουσικής παράδοσης, ταυτόχρονα όμως βάζει σε σοβαρές σκέψεις μουσικολόγους και μελετητές για την καταγωγή, την εξέλιξη και την ανυπέρβλητη αντοχή του μέχρι σήμερα στα χρόνια του σύγχρονου μουσικού πολιτισμού.
Ο γνήσιος γεωγραφικός χώρος του συγκεκριμένου πολυφωνικού τραγουδίσματος είναι τα βόρεια προάστια της Ηπείρου από τις δυο πλευρές των Ελληνοαλβανικών συνόρων: τα χωριά της Λάκκας Πωγωνίου και μερικά της Κόνιτσας του Νομού Ιωαννίνων, ολιγοστά χωριά στους πρόποδες της Μουργκάνας του Νομού Θεσπρωτίας, ολόκληρη η περιοχή της Άνω και Κάτω Δερόπολης, της Ρίζας και Πάνω Δυτικού Πωγωνίου του Νομού Αργυροκάστρου, τα χωριά του Θεολόγου και Βούρκου των Νομών Δελβίνου και Αγίων Σαράντα και τα ελληνόφωνα χωριά της Χειμάρρας. Το πολυφωνικό τραγούδισμα συνεχίζεται προς Βορρά στις αλβανόφωνες περιοχές που συνορεύουν με το γεωγραφικό χώρο της Εθνικής Ελληνικής Μειονότητας στην Αλβανία, ενώ προς το Νότο της Ηπείρου, η παρουσία του πολυφωνικού τραγουδιού συρρικνώνεται, μέχρι που χάνεται.
Αρκετοί μελετητές, λαογράφοι,εθνομουσικολόγοι και άνθρωποι της τέχνης και των γραμμάτων έχουν συμβάλλει στην ανάπτυξη μιας θεωρίας, όσο αντικειμενική μπορεί να γίνει, για την καταγωγή και την εξέλιξη του πολυφωνικού τραγουδίσματος. Από τις τελευταίες δεκαετίες του 20-ου αιώνα και στη συνέχεια ανάπτυξαν τις θεωρίες τους οι Σ. Περιστέρης, S. Bovy, Α. Λάβδας, Π. Καβακόπουλος, Μ. Ζώτος. Αργότερα οι καθηγητές Λ. Λιάβας και Β Νιτσιάκος, όπως και οι μελετητές και ερευνητές Ν. Διονυσόπουλος, Α. Λαμπρίδης, Π. Μπάρκας, Γ. Κωκκώνης Κ.Λώλης, Π.Τέλης κ.α. Συμβάλλουν στο θέμα και οι παλιές και νέες συλλογές εν μέρει ή ολοκλήρως με πολυφωνικά τραγούδια από τους Π. Αραβαντινό, Γ. Πολίτη.Χ. Μάτσια, Π Τσούκα, Γ. Παναγιώτου Φ. Καραγιάννη κ.α. Στο ενδιαφέρον μακρινό ταξίδι της μελέτης που συνεχίζεται , έχουν διαμορφωθεί θεωρίες και προβληματισμοί, για την πολυγέννηση ή μονογέννηση του πολυφωνικού τραγουδίσματος, τις διασυνδέσεις του με την αρχαία Ελληνική τραγωδία και τη Δωρική αρμονία, για τα δάνεια και αντιδάνεια με άλλους γειτονικούς ή μακρινούς μουσικούς πολιτισμούς. Άλλες θεωρίες αναζητούν τις ρίζες του πολυφωνικού τραγουδίσματος στο φωνητικό ομαδικό μοιρολόι και στο θρήνο, στη συνήχηση των εκκλησιαστικών καμπάνων, στην ποικιλία των κελαηδισμάτων των πουλιών, στις διφωνίες του αυλού κ.α.
Αναμφισβήτητα το Ηπειρώτικο πολυφωνικό τραγούδι είναι δημιούργημα του Ηπειρώτικου χώρου, της Αρχαίας Ηπείρου χωρίς σύνορα. Στους πολλούς αιώνες ανάπτυξης και καλλιτεχνικής απόδοσης έχουν συμβάλλει με το δικό τους τρόπο γεωγραφικοί, κλιματολογικοί, ιστορικοί, κοινωνιολογικοί και άλλοι παράγοντες, διαμορφώνοντας την ξεχωριστή και μοναδική Ηπειρώτικη μουσική συνείδηση. Το Ηπειρώτικο πολυφωνικό τραγούδι στην ακριτική στεριανή Ελλάδα αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ελληνικής φωνητικής μουσικής παράδοσης. Συνεπώς διακρίνεται για πολλά κοινά στοιχεία με τη μουσική παράδοση των άλλων περιοχών, μακρινών ή γειτονικών, στη στεριά ή στα νησιά, αλλά και για την ξεχωριστή έκφραση που πηγάζει από την ομαδική, τη φωνητική και την πολυφωνική του εξέλιξη.
Στη συνέχεια θα αναφερθώ μόνο σε δύο βασικά στοιχεία του Ηπειρώτικου πολυφωνικού τραγουδιού, τον ομαδικό και φωνητικό του χαρακτήρα.
- ΟΜΑΔΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ
Απαραίτητη προϋπόθεση για μια ηπειρώτικη πολυφωνική ερμηνεία είναι η ύπαρξη μιας ομάδας τραγουδιστών με προκαθορισμένους ρόλους για κάθε μέλος της. Η ομάδα αποτελείται το λιγότερο από 4 τραγουδιστές. Η ομαλή μουσική απόδοσή της απαιτεί 7-10 τραγουδιστές, που μπορεί να φτάσουν και 10-15. Στις πατροπαράδοτες ερμηνείες η ομάδα συγκροτείται τυχαία στο καφενείο του χωριού κάτω από τον ίσκιο του γεροπλάτανου, στη στάνη όταν το κοπάδι ξεκουράζεται, δίπλα στο τζάκι στις μακρινές νύχτες του χειμώνα, στον όχτο του χωραφιού μετά τις αγροτικές εργασίες, στους αρραβώνες, στο γάμο, στο χοροστάσι ανήμερα της Λαμπρής ή άλλων εορτών, στα πανηγύρια και όπου αλλού υπάρχει ένα κοινωνικό γεγονός από τον κύκλο της ζωής και του χρόνου. Στις νέες ερμηνείες η ομάδα συγκροτείται και οργανωμένα για μια εκδήλωση, για ένα λαογραφικό φεστιβάλ κ.α. Τα μέλη τις προέρχονται από ένα στενό ή διευρυμένο οικογενειακό περιβάλλον, από τη γειτονιά, από «μερακλήδες» του τραγουδιού στο χωριό. Στις νέες εποχές, γιατί όχι, και από ένα ευρύτερο χώρο που περιλαμβάνει μια περιοχή με κοινά χαρακτηριστικά στη μουσική συνείδηση των κατοίκων της.
Κατά την εξέλιξη το πολυφωνικό τραγούδι γίνεται αποδεκτό από ολές τις ηλικίες της κοινωνίας. Έτσι διαμορφώνονται τα λεγόμενα «γεροντικά, ανδρικά, γυναικεία ή παιδικά τραγούδια.»Ερμηνεύονται από ένα φύλο, μικτά και εναλλασσόμενα, καθιστά, δρομικά και χορεύοντάς τα. Στην πορεία δημιουργείται εκείνο που οι μελετητές το ονομάζουν «στυλ» (ύφος) Κατά αυτόν τον τρόπο ακούμε να λέγεται τραγούδι « παρακαλαμιώτικο, κτισματιώτικο, πολυτσανιώτικο,λεσνιτσιώτικο,δερβιτσιώτικο κ.α.
Ο μητρικός χώρος του πολυφωνικού τραγουδιού είναι σχεδόν ορεινός, ιστορικά απομονωμένος με «κλειστές τοπικές κοινότητες», που κατά συνέπεια καλλιεργείται και μια ξεχωριστή πολιτιστική οντότητα. Η κοινότητα που παράγει το πολυφωνικό τραγούδισμα ιστορικά αναγνωρίζεται για τη διεύρυνση ή τη συρρίκνωσή της. Με αυτό το φαινόμενο συνδέεται και η διεύρυνση ή η συρρίκνωση του πολυφωνικού τραγουδίσματος. Σήμερα στο Πωγώνι του Νομού Ιωαννίνων ή στα χωριά της περιοχής του Τσαμαντά του Νομού Θεσπρωτίας, οι δημογραφικές εξελίξεις είναι τέτοιες που έχουν συρρικνώσει την τοπική κοινωνία. Επομένως έχει χαθεί και η ομάδα που συντηρεί και αναπαράγει το πολυφωνικό τραγούδισμα. Αντιθέτως σε πολλά χωριά της Βορείου Ηπείρου
(Δερόπολη, Βούρκο) , που υπάρχουν ζωντανές αρκετές τοπικές κοινότητες, το πολυφωνικό τραγούδι λειτουργεί ομαλά.
- ΦΩΝΗΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΎΔΙ
Το Ηπειρώτικο πολυφωνικό τραγούδι στην ουσία είναι φωνητικό « a cappella”, και κατά κάποιον τρόπο μας παραπέμπει στη χορωδία της τραγωδίας των αρχαίων Ελλήνων. Δεν «νοιάζεται» και πολύ για τη συνοδεία από μουσικά όργανα. Λόγου χάρη η φλογέρα είναι από τα βασικά μουσικά όργανα της περιοχής και ανέκαθεν παίζει τροπάρια στα τροπικά και μελωδικά ρεύματα του πολυφωνικού τραγουδιού. Όμως δεν έχουμε ακούσει να το συνοδεύει αυτό. Όταν τον 19ο αιώνα βγήκαν οι ζυγές (κλαρίνο, βιολί, λαούτο, ντέφι) πήγαν δίπλα του και κέρδισαν από τη δική του μελωδική, ρυθμική, αρμονική και πολυφωνική φυσιογνωμία. Στην πορεία άρχισαν να το συνοδεύουν. Σήμερα συνυπάρχουν, όμως στην πλειοψηφία το πολυφωνικό τραγούδισμα μένει φωνητικό.
Στη μακρόχρονη πορεία της εξέλιξης, τυχαία ή οργανωμένα, κάτω από διάφορες επιρροές και δάνεια, μέσω του αυτοσχεδιασμού και των ελεύθερων παραλλαγών, καλλιεργώντας την τοπική μουσική συνείδηση, διαμορφώνεται η τυπολογική δομή, η ονομασία και ο ρόλος κάθε φωνής στο πολυφωνικό σύνολο.
Κατά συνέπεια στο ρεπερτόριό του συναντούμε ομοφωνικά τραγούδια, δίφωνα πολυφωνικά τραγούδια, πολυφωνικά τραγούδια χωρίς ισοκράτημα, τρίφωνα και τετράφωνα πολυφωνικά τραγούδια και πολυφωνικά τραγούδια με συνοδεία από οργανική κομπανία.
Ο κύριος τραγουδιστής, συντονιστής, οργανωτής και καθοδηγητής της ομάδας ονομάζεται πάρτης, σηκωτής ή προλογιστής.
Ο σημαντικότερος παράγοντας της πολυφωνικής εξέλιξης ονομάζεται γυριστής, τσακιστής ή κλώστης.
Ο νεότερος σολίστας στο πολυφωνικό σύνολο ονομάζεται ρίχτης.
Και εκείνοι που αδιάκοπα τραγουδούν την τονική βάση ονομάζονται ισοκράτες, ή γεμιστές.
Καθε φωνή διακρίνεται για τη δική της λειτουργία, τη δική της ουσία και υφή. Λιγότερο ή περισσότερο διευρυμένη καθεμιά αναπτύσσεται ενωτικά με τις άλλες. Και μαζί «ανταγωνίζονται» μουσικά για να συμβάλλουν στη συνήχηση.Οι φωνές δεν διακρίνουν για καλλίφωνες. Όμως, αν κάποια λείπει ή παραφωνεί, «δεν ακούγεται καμπάνα» το τραγούδι. Γι΄ αυτό και η τοποθέτηση των τραγουδιστών στο σύνολο συνδέεται με συγκεκριμένες στάσεις που παράγουν καλή ακοή και συνήχηση.
Ο ομαδικός και φωνητικός χαρακτήρας του πολυφωνικού τραγουδίσματος συνδέονται άμεσα. Είναι δυο ερμηνευτικοί παράγοντες που συνυπάρχουν αληλεξαρτώνται και συνεισφέρουν στην ομαλή λειτουργία της συνήχησης.
ΤΟ ΠΑΡΟΝ, ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ
Το πολυφωνικό τραγουδι είναι μουσικό φαινόμενο της «Βορείο Ηπείρου αυτόχθον» από τις δυο πλευρές των κρατικών συνόρων. Είναι αυτόχθων έκφραση της μουσικής συνείδησης πολλών γενεών του Ηπειρώτικου χώρου. Πραγματική μαρτυρία γι’ αυτό είναι όχι μόνο η προφορική παράδοση, αλλά και οι γραπτές μαρτυρίες (Ι. Λαμπρίδης- 1886 ) οι πρώτες ηχογραφήσεις ( Γράψη-1928, Γλύνα-1935), η πολυετή δραστηριότητα πολλών πολυφωνικών συγκροτημάτων ( Πολύτσανη, Κτίσματα, Παρακάλαμος,Δερβιτσιάση, Σωτήρα, Σελειό, Λεσνίτσα, Δίβρη, Χειμάρα, Σωπική Δολό κ.ά ).
Κινδυνεύει όμως να χαθεί;
Μελλοντικά μπορεί να καταλήξει μουσειακή παράδοση;
Εύλογα και προβληματικά ερωτήματα.
Στην πραγματικότητα εκεί που έχει χαθεί η κοινωνική του βάση, η μικρή ομάδα των τραγουδιστών που το συντηρεί και το αναπαράγει, δυστυχώς έχει γίνει απόηχος, συλλογική μνήμη μια παράδοσης που θυμάται με νοσταλγία. Αντιθέτως σε πολλές άλλες ζωντανές κοινότητες του μητρικού χώρου περνάει άρτια από γενιά σε γενιά.
Όπως τονίζει ο Κώστας Λώλης το πολυφωνικό τραγούδι μοιάζει με το γεροπλάτανο που στέκει στη μέση του χωριού «πολύχρονος, πολύκλαδος, πολύφυλλος, βαθύριζος». Και κάποτε από τις βαθιές ρίζες του φυτρώνουν πλατανάκια που χρειάζεται κάποια φροντιδα να γίνουν «γεροπλάτανοι». Αυτά τα πλατανάκια είναι οι νέες πολυφωνικές ομάδες εντός μητρικού χώρου αλλά και εκτός αυτού όπως το «Ήνορο»-Γιάννενα, η «Χαονία»-Αθήνα, η «Διώνη»-Θεσσαλονίκη, ο σύλλογος Πωγωνήσιου πολυφωνικού τραγουδιού, το πολυφωνικό σχήμα του μουσικού σχολείου Ιωαννίνων, οι Ισσοκράτισες με καταγωγή από την Πολύτσανη που εδρεύουν στην Αθήνα, οι Πλειάδες απο την Θεσσαλονίκη, οι νέοι της Αετόπετρας κ.α. που αντιστέκονται στις φολκλοριστικές υποδείξεις του παρόντος δημιουργώντας ομαλές καλλιτεχνικές συνθήκες για τη διάσωση και διάδοση του πολυφωνικού τραγουδίσματος.
Με την πάροδο του χρόνου η διαμόρφωση των νέων συνθηκών, το νέο πολιτιστικό κλίμα και κυρίως η αλλοίωση της ομάδας που δημιουργεί την πολυφωνική ερμηνεία, δυστυχώς θα επηρεάσουν την ύπαρξή του. Σε γενικά σημεία μπορούμε όμως να αισιοδοξούμε για το μέλλον του πολυφωνικού μας τραγουδιού. Γιατί όπως λέει ο καλός μας ποιητής Πάνος Τσούκας:
Όποιος στη γη, που τον γεννά, βαθιά τις ρίζες ρίχνει, Όσο αν μουγκρίσουν θύελλες, δεν τονε ξεριζώνουν.
Έχοντας λοιπόν υπόψη μας όλα τα παραπάνω εμείς,ο σύλλογος Πωγωνίσιου πολυφωνικού τραγουδιού, προσπαθούμε να συνεισφέρουμε με τις δικές μας δράσεις στην διάσωση και διάδοση του ηπειρώτικου πολυφωνικού τραγουδιού.
Μέχρι στιγμής στα 5 χρόνια δραστηριότητας μας έχουμε συμμετάσχει σε συναυλίες πολυφωνικού τραγουδιού στην Ελλάδα και στο εξωτερικό , συλλέγουμε και καταγράφουμε τραγούδια του τόπου μας, ηχογραφούμε σε δίσκους , διοργανώνουμε κάθε χρόνο στα χωριά του Πωγωνίου διεθνή φεστιβάλ πολυφωνικού τραγουδιού και επιδιώκουμε να δημιουργήσουμε ένα παιδικό σχήμα μετά από το ενδιαφέρον πολλών παιδιών από τα σχολεία της περιοχής μας.